Joanna Lumley is de taterende reizigster in enkele tv-reisdocumentaires, naar haar genoemd. De programma’s zijn oppervlakkig en snel, even hier en even daar, en zij praat alles vlot aaneen. Maar het is in elk geval onderhoudend en beschaafd en dat is heel wat in de vluchtige en soms ordinaire mediawereld. Ze was ook actrice, o.a in de reeks Absolutely Fabulous. Joanna is nochtans geen oppervlakkige teutebel, ze heeft een mening en ze gedraagt zich er ook naar. Zij is bijvoorbeeld een gedreven dierenbeschermster. En over de samenleving van vandaag heeft ze een uitgesproken mening. We zijn te veel met onszelf bezig, zo interessant zijn we helemaal niet, eigenlijk zijn we te saai voor woorden. Steeds maar bezig zijn te ontdekken wie je bent, zonde van je tijd. Introspectie? Lumley: Ik zie er het nut niet van in. Maar ze geeft ruiterlijk toe: I am as shallow as a puddle.
Ze leest ook en niet zomaar wat: Against Identity van Alexander Douglas (1)(2)(3). Dat we een eigen identiteit hebben, die diep in ons verscholen ligt en die we stap voor stap moeten ontdekken, is volgens hem een romantische leugen. Het komt allemaal van buiten. Alles wat we van binnen denken te vinden, komt van buiten. We apen na!
Douglas voert 3 filosofen ten tonele : Zhuang Zi (4°eeuw v.C.), Spinoza (17°eeuw), Girard (20°eeuw). Hun stellingen komen erop neer dat identiteit een constructie is. Het is niet iets dat diep in ons binnenste zit verscholen en dat we moeten ontdekken, het komt van de wereld om ons heen en wij nemen het in ons op; met een duur woord: we interioriseren de buitenwereld. We willen het ook zo graag want we willen zijn als de anderen. Girard noemt dat de mimetische begeerte (=de begeerte om hetzelfde te zijn, waardoor je erbij hoort).
Dit inzicht is vloeken in de kerk van het individualisme, dat vandaag de dag hoogtij viert. Het is onverteerbaar voor de mensen, die denken (of zijn wijsgemaakt) dat ze een eigen persoonlijkheid hebben. Bas Heijne: je wordt geacht jezelf te verwezenlijken, te bevrijden van wat je afremt of dwarszit, eindeloos te werken aan jezelf, geest, lichaam, geld, status. Het speelt ook op groeps- en landniveau, Douglas: Het verabsoluteren van onze zogezegde identiteit maakt ons onverdraagzaam tegenover andere identiteiten. Het is de wortel van uitsluiting en van oorlog. Heijne: als het erop aankomt zijn de meeste rabbijnen, imams, ayatollahs, priesters, dominees, voorgangers en hoe ze verder ook mogen heten uit hetzelfde onverdraagzame hout gesneden.
Een knuppel in het hoenderhok! Zowel gewone burgers als religieuze leiders als psychotherapeuten zullen zich ertegen verzetten. Het kan niet, het mag niet! Ik heb er enige tijd over gedaan om er een gewogen mening over te vormen. En die wil ik graag aan u kwijt!
Eerst enkele voorbeelden. De jonge vrouw van vandaag is zelfstandig en manifesteert zich. Maar als ze 100 jaar geleden geboren was in pakweg Saoedi-Arabië, liep ze kans terecht te komen in de harem van een sultan. Nog verder in het verleden zou ikzelf wellicht een slaaf zijn geweest, een lijfeigene en zelfs de Katholieke Kerk heeft een poos gemeend dat het de natuurlijke orde der dingen was, God had het zo gewild. Je ging in mijn jeugd ook naar de zondagsmis, om gezien te worden, want anders riskeerde je uitstoting. Je individualiteit kon je in het kerkgebouw manifesteren door een luxe-stoel te installeren, voorbehouden aan de dorpselite. In de generatie van mijn grootouders had de lokale baron blauw bloed in de aderen. Nog in de 19° eeuw droeg de Franse schrijfster George Sand mannenkleren om aanvaard te worden in de Parijse salons en om te kunnen publiceren. De maatschappij bepaalde je gedrag en van identiteit was weinig sprake. Vandaag de dag is de hoofddoek een voorbeeld van zogenaamd eigen keuze, in werkelijkheid culturele inprenting.
Identiteit kreeg in de geschiedenis een kans op twee manieren. Als de politieke machthebbers ze maken en aangrijpen om het volk op te zetten tegen andere volkeren (zie Hitler). En zodra de welstand groot genoeg is om je een zelf te kunnen veroorloven, nu dus.
Hitler speelt nog altijd een rol: de Russen tegen de Oekraïeners, de Chinezen tegen de Oeigoeren, de Amerikanen overal ter wereld. Groepsidentiteit wordt hier ingezet om macht te verwerven. Het is een constante in de geschiedenis.
De eigen eigenheid daarentegen is een recent verschijnsel, dat je dagelijks op straat en op tv kan waarnemen. Iedereen is Iemand! Welnu, dat is zowel waar als niet waar!
Iedereen is Iemand! Het is niet waar! Hercule Poirot in een verhaal van Agatha Christie: Als ik anders zo voor me uitkijk, met zijn hand naar de zonnebaders wijzend, lijkt het wel of ik ze bij rijen zie liggen. Wat zijn dat eigenlijk? Mannen en vrouwen zijn het. Maar er is niets individueels meer aan. Toen de Beatles in 1963 succes kregen lieten jongeren hun haar groeien om erop te lijken. Nu zijn tattoos een middel om mee te doen. Mensen spoeden zich naar de Carrefour van Laval om kassierster Léonie in het echt te zien en deel uit te maken van haar TikTok-succes. Idolen lokken volle zalen: ik was erbij! Mimetische begeerte! In het tv-programma First Dates is het vermakelijk te zien hoe vol sommige deelnemers van zichzelf zijn. Een citaat: ik ben spiritueel, hoogsensitief en heldervoelend. Ik voel de energie zuiverder en zuiverder. Burning fire, snap je ? Het is een aangepraat zelfbeeld, uit boekjes, bladen en populaire psychologie. Mèt bijhorende terminologie. Men heeft geleerd zichzelf hoogst ernstig te nemen. En vervolgens gedraagt men zich braaf naar de maatschappelijke mode. Ook onze denkbeelden zijn een product van de tijd! Kijk naar de veranderende moraal over seksualiteit, euthanasie en draagmoederschap. De tijdgeest bepaalt. Zelfobsessie, aangepraat omwille van de omzet van producten, ook van de vrijetijdsindustrie en van de therapiesector. Douglas heeft gelijk!
Iedereen is Iemand! Het is wel waar! Kijk om je heen: de loodgieter had wellicht geen aanleg om jurist te worden, de psycholoog zou geen chirurg kunnen worden, de klusjesman geen filosoof. Als opgroeiende puber was ik zwaar onder de indruk van het Griekse filosofische spreekwoord: ken uzelf. Daar ben ik terstond mee begonnen! In de oorspronkelijke maatschappelijke zin wel te verstaan. Moet je communist zijn, liberaal, Vlaams, voor of tegen de Duitsers, katholiek of godloochenaar, hoe behoor je in de maatschappij te staan? Welke plaats hebben de anderen in je leven? Zijn vrienden even belangrijk als familie? Ik weet waar ik sta in de maatschappij, men lult me niet omver en de lichtzinnigheid van de media irriteert me mateloos. Het is ook nog in een andere betekenis waar: je karakter, je temperament, je manier van zijn. Talent voor sociale omgang met name kreeg ik niet mee met de papfles, ik heb het zelf jarenlang gestaag moeten ontwikkelen en vind de omgang met mensen uit mijn buurt nu zelfs onmisbaar. Ik ben van aanleg dwars en heb een hekel aan meelopers. Bij de laatste verkiezingen botste ik op een fietsende optocht van NVA-aanhangers, deed me denken aan de donkerste Duitse dagen, brr! Dat eigen karakter heb ik zodanig ontwikkeld en geoefend, dat ik me nu rustig een tegendraads intellectueel kan noemen. Ik lees bij voorkeur filosofische en sociologische werken, romans zijn me snel te psychologisch, te oppervlakkig, te vluchtig, te ikgericht. Afgezien van de grote wereldliteratuur natuurlijk! Ik ben wie ik ben! Douglas heeft ongelijk!
Een synthese. Zou het kunnen dat we objectief, zeg maar 75 % van onze persoonlijkheid ontlenen aan de tijdgeest en dat we er zelf nog 25 % bovenop leggen? In de beleving ligt het anders: die 25 % wegen subjectief zwaar door! Het is als het uitstalraam van de patissier: de gebakjes ogen verleidelijk door wat er bovenop ligt: slagroom en schuim! We zien de inhoud eronder nauwelijks, maar die is er wel degelijk en vormt de basis.
Kijk, ik vind 75/25 zelf een mooie verhouding. Mijn ego krult omhoog! In mijn verbeelding is mijn persoonlijke 25 % volop aan het stijgen(!).
Noten:
(1):Douglas, A., Against Identity, Penguin, 2025.
(2):Heyne, B., recensie in NRC, 21/08/2025.
(3):Lahaise, J.P., Hokjesdenken gefileerd, lahaise.nl.
Herman van Schoten, Armação de Pêra, Portugal, 22/12/2025.
Alle rechten voorbehouden: vanschotenherman@gmail.com.
Geen opmerkingen:
Een reactie posten